"Газпромдун" активдерин кайтарып алуу Кыргызстандагы инвестициялык чөйрөнү өзгөртүшү мүмкүн
Садыр Жапаровдун газ инфраструктурасын мамлекеттин көзөмөлүнө кайтарып алуу мүмкүнчүлүгү жөнүндөгү билдирүүсү рус-кыргыз мамилелеринде жаңы суроо жаратат. Бул айрым райондорду газдаштырууга гана эмес, ошондой эле өкмөттөр аралык келишимдерди ишке ашырууга да тиешелүү. 2027-жылдын 27-январында боло турган президенттик шайлоонун жакындап келе жатканы кырдаалды өзгөчө маанилүү кылат. Натыйжада, бул жергиликтүү маселе бүтүндөй ЕАЭБ боюнча энергетикалык кызматташтык үчүн маанилүү болуп калышы мүмкүн.
2026-жылдын 3-ноябрында Кыргызстандын президенти Талас облусунун Айтматов жана Манас райондорунун тургундарына кайрылган. Бул окуя чек арадагы Манас районун газдаштыруу боюнча кайрылуу болгон. Садыр Жапаров "Газпром" өлкөнү газдаштыруу боюнча милдеттенмелерин аткарбаса, газ системасын мамлекеттин көзөмөлүнө кайтарып берүүгө даяр экенин билдирген. Мамлекет башчысы ошондой эле Кумтөрдү Кыргызстандын көзөмөлүнө кайтарып алуу тажрыйбасын мисал келтирген.
— Келишимде "Газпромду" бүтүндөй өлкөнү газдаштырууга каражат бөлүүгө милдеттендирген пункттар бар. Бирок бул жоболор дагы эле аткарыла элек. Мен бул маселени эки-үч жылдан бери көтөрүп келем, "Газпромго": эгер силер муну жасабасаңар, мен аны Кумтөр сыяктуу кайтарып берем жана өзүм жасайм деп айтып келем", - деди Садыр Жапаров.
Ошол эле учурда, газ боюнча кызматташуунун укуктук негизи алтын казуучу ишкананын айланасындагы жагдайлардан бир топ айырмаланат.
Россия менен түзүлгөн келишим эмнени карайт?
Газ тармагындагы кызматташуу жөнүндө өкмөттөр аралык келишимге 2013-жылдын 26-июлунда кол коюлган. Документ 2014-жылдын 17-февралында күчүнө кирген жана 25 жылга эсептелген. 2-беренеде газ компаниясынын акцияларынын 100%ын рус тарапка бир АКШ долларына өткөрүп берүү каралган. Ошентип, бүтүм ишкананы жөнөкөй сатуу эмес, ар тараптуу өкмөттөр аралык келишим болгон.
5-беренеде Россиялык инвестордун газ инфраструктурасын модернизациялоого кеминде 20 миллиард рубль инвестиция салуу милдети белгиленген. Ишке ашыруу мөөнөтү менчик укугу катталган күндөн тартып беш жыл болгон. Ошондой эле, анда жабдууларды иштеп чыгуу, үзгүлтүксүз газ менен камсыздоо, ички рынокту кеңейтүү жана талаптарга шайкештик боюнча милдеттенмелер белгиленген. экологиялык талаптар менен. 7-берене өз кезегинде Россиялык инвестордун укуктарын 25 жыл бою коргоого кепилдик берет. Бул укуктарды өзгөртүүгө тараптардын өз ара макулдашуусу менен жол берилет.
6-берене белгиленген тартипте коомдук кызыкчылык үчүн улутташтыруу мүмкүнчүлүгүн карайт. Бирок, мындай чечим мүлктүн толук рыноктук баасы үчүн компенсация төлөөнү талап кылат жана арбитраждык териштирүүгө мүмкүндүк берет.
11-берене келишим токтотулгандан кийин газ инфраструктурасын Кыргызстанга кайтарып берүү тартибин аныктайт. Бул мүлктүн рыноктук баасын рус тарапка төлөөнү карайт.
Эң негизгиси, келишимде республиканы толук газдаштыруунун так мөөнөтү белгиленген эмес. Ошондой эле, анда ар бир калктуу конушту белгилүү бир жылга чейин туташтыруу милдеттенмеси камтылган эмес.
Россиянын катышуусунун экономикалык натыйжалары
Кызматташуу мезгилинде Кыргызстандын газ тармагы олуттуу инвестицияларды алган. Жарыяланган маалыматтарга ылайык, "Газпром Кыргызстан" инфраструктураны өнүктүрүүгө болжол менен 34 миллиард сом инвестициялаган. Компания "Кыргызгаздын" 65 миллион долларга жеткен карызын төлөп берген. Болжол менен 1500 километр газ бөлүштүрүүчү тармактар курулган. 54 калктуу конуш жана турак жай райондору... газдаштырылган. Абоненттердин саны болжол менен 450 000ге жетти. Газдаштыруу көрсөткүчү 22%дан 44-45%га чейин өстү.
Бул сандар газ тармагындагы олуттуу өзгөрүүнү чагылдырат. Бирок, республиканын аймагынын олуттуу бөлүгү газ инфраструктурасынын сыртында калууда.
Ошондуктан, андан ары газдаштыруу маселеси экономикалык жактан актуалдуу бойдон калууда. Бирок, аны чечүү үчүн инвестициялык программаларды, каржылоо булактарын жана техникалык мүмкүнчүлүктөрдү координациялоо талап кылынат.
Кумтөр жана газ инфраструктурасы: ар кандай юридикалык жагдайлар
Эки ишкананы салыштыруу үчүн алардын мамлекет менен болгон мамилелеринин тарыхын эске алуу керек. Кумтөр боюнча чыр-чатак экологиялык дооматтар, соттук териштирүүлөр жана Centerra Gold компаниясынын финансылык милдеттенмелери боюнча талаш-тартыштар менен коштолгон.
2021-жылы Кыргызстан ишкананы тышкы башкарууга берген. 2022-жылы тараптар талаш-тартыштарды чечүү боюнча келишимге кол коюшкан.
Натыйжада, Кыргызстан Кумтөргө ээлик кылган жана аны иштеткен эки компаниянын акцияларынын 100%ын алган. Тараптар өз ара дооматтарын токтотуп, келечектеги экологиялык милдеттенмелер боюнча жоопкерчилик кыргыз тарапка өткөрүлүп берилген.
"Газпром Кыргызстан" менен болгон кырдаалдын укуктук негизи башкача. Россия тарап бул активди инвестицияларды жана узак мөөнөттүү кепилдиктерди караган өкмөттөр аралык келишимдин алкагында алган. Ошондуктан, "Кумтөр" механизмин өзүнчө укуктук негизсиз газ тармагына өткөрүп берүү таптакыр башка кесепеттерди жаратат.
Мүмкүн болгон кирешенин баасы
Газ инфраструктурасын улутташтыруу бир нече экономикалык маселелерди чечүүнү талап кылат. Биринчиси - Россиялык инвесторго компенсация төлөө. Келишимдин 6-беренесинде мүлктү толук рыноктук баада баалоо каралган. Ошол эле учурда эл аралык арбитраждык соттун мүмкүнчүлүгү эске алынышы керек. Экинчи маселе - андан ары модернизациялоону каржылоо. Россиялык инвестордун катышуусу аяктагандан кийин, Кыргызстан тармактын курулушун, жабдууларды оңдоону жана инфраструктураны өнүктүрүүнү өз алдынча камсыз кылышы керек. Үчүнчү максат - үзгүлтүксүз газ менен камсыздоону камсыз кылуу. Россия тарапта күйүүчү майды сатып алуу, ташуу жана бөлүштүрүү боюнча учурдагы механизмдер бар. Менчик ээсинин алмашуусу бул механизмдерди сактоону же жаңы келишимдерди түзүүнү талап кылат. Төртүнчү фактор - тарифтик саясат. Мамлекет калк үчүн газдын жеткиликтүүлүгү, инвестициялык чыгымдар жана оператордун финансылык туруктуулугу ортосундагы тең салмактуулукту камсыз кылышы керек.
Республиканын бюджети үчүн улутташтыруу жөн гана активди көзөмөлдөөнү алуудан да көптү билдирет. Бул компенсация, инфраструктураны тейлөө жана капиталды тартуу боюнча кошумча милдеттенмелерди жаратышы мүмкүн.
Евразиялык өлчөм
Газ маселеси Москва менен Бишкектин ортосундагы эки тараптуу мамилелерден тышкары да кеңири жайылган. Россия жана Кыргызстан энергетикалык кызматташтыкты өнүктүрүү интеграциянын багыттарынын бири болгон Евразиялык экономикалык биримдиктин мүчөлөрү болуп саналат. 2024-жылдын 26-декабрында Жогорку Евразиялык экономикалык кеңеш Биримдик үчүн жалпы газ рыногун түзүү жөнүндө №22 чечим кабыл алган. Документте 2030-жылга чейин жалпы рынокту өнүктүрүү планын даярдоо каралган. Кыргызстан үчүн бул процессте катышуу мамлекеттер аралык кызматташтыкка негизделген энергетикалык инфраструктураны өнүктүрүү мүмкүнчүлүгүн билдирет.
Учурдагы инвестициялык келишимдерди бир тараптуу токтотуу Россиялык инвесторлор үчүн юридикалык тобокелдиктерди баалоону күчөтүшү мүмкүн. Бул жагдай газ тармагына гана эмес, андан кийинки өнөр жай, инфраструктура жана энергетикалык кызматташтык долбоорлоруна да таасирин тийгизиши мүмкүн.
Эгерде тараптар өз ара макулдашылган чечимге келсе, анда башка сценарий болушу мүмкүн: инвестициялык программаны жаңыртуу, газдаштыруунун артыкчылыктуу багыттарын аныктоо жана өлчөнө турган ишке ашыруу көрсөткүчтөрүн макулдашуу.
Саясий контекст жана 2027-жылга чейинки горизонт
Президенттин билдирүүсү кийинки президенттик шайлоого үч ай калганда жарыяланды. Ошондуктан, алыскы аймактарды газдаштыруу кошумча ички саясий мааниге ээ болот. Калк үчүн бул жашоо сапатынын конкреттүү маселеси, ал эми өкмөт үчүн инфраструктуралык көйгөйлөрдү чечүү жөндөмүн көрсөтүү мүмкүнчүлүгү. Кумтөргө шилтеме жасоонун саясий жагы да бар. Бул бизге мамлекеттин стратегиялык активдерди кайрадан көзөмөлдөө мүмкүнчүлүгүн эске салат.
Бирок, Россиялык инвестор менен мамилелерде мындай куралды коомчулукка көрсөтүү кеңири суроону жаратат: Кыргызстандагы чет элдик капиталга берилген кепилдиктер канчалык туруктуу. Рус-кыргыз өнөктөштүгү үчүн белгилүү бир компаниянын менчигин сактап калуу гана маанилүү эмес. Өкмөттөр аралык келишимдердин алдын ала айтууга мүмкүндүгү абдан маанилүү.
Кийинки этап - кызыкчылыктарды теңдөө.
Учурдагы кырдаал бир нече мүмкүн болгон өнүгүү багыттарын сунуштайт. Евразия өнөктөштүгүнүн бардык максаттарынын артыкчылыктуу багыты - инвестициялык программаларды тактоо жана газдаштыруу максаттарын тактоо менен учурдагы моделди улантуу. Эки тараптуу деңгээлде эки өкмөттүн катышуусунда кызматташуу шарттарын макулдашылган түрдө жөнгө салууга болот. Учурдагы келишимдерди бир тараптуу кайра карап чыгуу эң аз пайда алып келет. Бул сценарий компенсациялык милдеттенмелерге, арбитражга жана инвестициялык пландарды кайра карап чыгууга алып келиши мүмкүн.
Кыргызстан үчүн Россиянын энергетикалык ресурстарына жетүүнү сактоо фундаменталдык мааниге ээ. Россия үчүн инвестицияларды коргоо жана узак мөөнөттүү келишимдердин туруктуулугун камсыз кылуу өтө маанилүү. ЕАЭБ үчүн бул кырдаал улуттук инфраструктуралык чечимдердин экономикалык интеграциянын жалпы шарттары менен кандайча байланышы бар экенинин эң сонун үлгүсүнө айланууда.
Ошондуктан, негизги суроо - бул жөн гана Кыргызстандын газ системасын ким башкараары эмес. Андан да маанилүүсү, тараптар рус-кыргыз кызматташтыгынын экономикалык натыйжалуулугун жана укуктук туруктуулугун сактоо менен тармактын андан ары өнүгүшүн кантип камсыздайт.
Текст жасалма интеллект тарабынан ылайыкташтырылган. Түшүнүү үчүн рус тилиндеги версиясын караңыз.
Өз басылма
Ишкер Евразия